Húksleið

Staðsetning: Frá Brandagili í Hrútafirði að Húki í Miðfirði
Hnattstaða: 
Upphaf:       0,00 km ( 36 m), N65°09,52' - V21°03,46'
Lok:          9,55 km (161 m), N65°08,75' - V20°53,98'
Hæð y. sjó: 36 m við upphaf, 258 m hæst, 161 m við lok
Samanlögð hækkun: 258 m
Vegalengd: 9,55 km
Tími: 1:29:27 klst.
Meðalhraði: 6,41 km/klst (9:22 mín/km)
Dags.: Sunnudag 2. ágúst 2026 kl. 10:07
Hlaupafélagar: 
Birgitta Stefánsdóttir
Birkir Þór Stefánsson

Fróðleikur um leiðina:

Húksheiði er vestust heiðanna þriggja sem saman mynda Tvídægru, heiðaflæmið á milli Borgarfjarðar og Vestur-Húnavatnssýslu upp af Miðfjarðardölum. Heiðin er kennd við Húk, sem lengi var innsta byggða bólið í Vesturárdal inn af Miðfirði. Húksleið liggur upp úr Hrútafirði rétt innan við eyðibýlið Brandagil og kemur niður í Vesturárdal rétt fyrir neðan Húk. Freistandi er að álykta að Húksleið liggi yfir Húksheiði, en líklega er réttara að segja að leiðin liggi yfir innsta hluta Hrútafjarðarháls. Reyndar eru mörk þessara heiðarlanda svolítið á reiki og því öruggast að tala bara um Húksleið.

Húksleið er gömul þjóðleið sem var fjölfarin fyrrum, enda góð gata þarna yfir og engin klungur á leiðinni. Reyndar þótti leiðin upp frá Brandagili brött, en reynsla úr fjallvegahlaupum bendir til að það sem þykir bratt í einum landshluta þyki ekki eins bratt í einhverjum öðrum landshluta. Erindin þarna yfir hafa eflaust verið margvísleg, en bændur úr Miðfirði fóru þarna m.a. til að sækja verslun á Borðeyri og með fjárreksktra til slátrunar. Nú er leiðin aðallega farin til gamans, ýmist á jeppum, hjólum, hestum eða tveimur jafnfljótum. Gatan er vel fær fjórhjóladrifsbílum á sumrin og hentar því vel til margs konar ferðalaga.

Fjallvegahlaupaleiðin yfir heiðina hefst sem fyrr segir rétt innan við eyðibýlið Brandagil, u.þ.b. 2 km utan við Staðarskála. Brandagils er getið í heimildum frá 14. öld, en síðasti ábúandinn þar var Þorkell Zakaríasson, eða Keli Zakk eins og hann var yfirleitt kallaður í sveitinni. Keli lést í ágúst 2019 og var þá þriðji elsti Íslendingurinn, hafði orðinn 104 ára nokkrum mánuðum fyrr. Síðustu árin hans á Brandagili var sjónin orðin léleg, en hann beitti ýmsum hugvitssamlegum ráðum til að komast leiðar sinnar á dráttarvélinni þrátt fyrir það, setti t.d. hvítar fötur á girðingarstaura til að gera þá sýnilegri. Keli vann lengst af sem vörubílstjóri og vann sér það þá m.a. til frægðar að bjarga Steingrími Hermannssyni og Matthíasi Johannesson sem ungum mönnum út úr reykfylltu vegavinnutjaldi á Vatnsskarði um miðja nótt.

Brekkurnar upp frá Brandagili eru líklega frekar aflíðandi en brattar. Allt er þetta heldur á fótinn, en meðalhallinn fyrstu tvo kílómetrana er um 9%. Leiðin liggur upp Fossabrekkur, um Breiðaholt og upp á Tvívörðuás. Eftir u.þ.b. 2,2 km er fullri hæð nokkurn veginn náð (um 220 m.y.s.) og eftir það liggur vegurinn um holt og mýrarsund milli tjarna og vatna. Talsvert fuglalíf er á þessum slóðum og einhverjar heimildir segja að óvíða séu betri aðstæður til að fylgjast með himbrimum. Þarna sé alla jafna eitt par á hverju vatni.

Eftir u.þ.b. 2,8 km er hlaupið meðfram suðurbakka Tangavatns og skömmu síðar (eftir um 5,2 km) er komið að Landamerkjasteini við norðvesturhorn Hólmavatns. Hólmavatn er stærsta vatnið á leiðinni og vegurinn hlykkjast skemmtilega eftir norður- og síðan austurbakka þess. Til eru sagnir um huldufólk í hól við Hólmavatn, síðast frá því á árunum upp úr 1960. Bæði hefur sést þarna til mannaferða og heyrst spilað á harmóniku.

Þegar Hólmavatni sleppir er stefnan orðin suðlæg, en fram að því liggur vegurinn að mestu til austurs. Eftir rúma 8 km er hlaupið suður eftir Vegási og þar fer að halla niður í Vesturárdal. Síðasti spölurinn er jafnvel „enn brattari“ en að vestanverðu og fyrr en varir endar hlaupið á Vesturárdalsvegi, u.þ.b. 500 m neðan við bæinn á Húki.

Húks er getið í heimildum frá 13. öld. Þar reis eitt af fyrstu steinsteyptu húsunum í sveit á Íslandi, reist 1916 og stendur enn. Þarna hefur hins vegar ekki verið búið síðustu 20 ár eða svo. Handan við ána (Vesturdalsá) er eyðibýlið Dalgeirsstaðir sem svonefnd Dalgeirsstaðamál eru kennd við. Þau mál snerust um ósvífnað tilraunir auðugra manna til að komast yfir jörðina, en reyndar virðist nokkuð á reiki hvaða auðmenn hafi átt þar í hlut. Hvað sem því líður er talið að þessi mál hafi orðið fyrirmynd að kafla í skáldsögu Jóns Thoroddsen, Mann og konu, þar sem séra Sigvaldi reynir að ná jörðinni Hamri af bóndanum í Hlíð.

Ferðasagan:  

Ferðasöguna má að mestu leyti lesa úr myndum og myndatextum í þar til gerðu myndasafni á Facebooksíðu Fjallvegahlaupaverkefnisins.

Lokaorð:

Húksleið er býsna falleg og einstaklega aðgengileg fjallvegahlaupaleið við allra hæfi, líklega ein sú þægilegasta sem völ er á. Hlaupið er eftir vel færum malarvegi alla leið, vegalengdin er mjög viðráðanleg, hækkun með minnsta móti og auðvelt að hlaupa leiðina fram og til baka á góðum degi.

Helstu heimildir: