Hjálpleysa

Staðsetning: Frá Áreyjum í Reyðarfirði að Grófargerði á Völlum
Hnattstaða: 
Upphaf:         N65°01,56' – V14°20,86'
Hjálpleysuvarp: N65°03,07' – V14°25,63'
Lok:            N65°08,17' - V14°31,12'
Hæð y. sjó: Fer hæst í 768 m  
Vegalengd: Um 16 km
Tími: (Verður skráður í ferðalok)
Meðalhraði: (Verður skráður í ferðalok)
Dags.: Þriðjud. 6. júlí 2021,kl. 10:00.
Hlaupafélagar: Vonandi sem flestir

Fróðleikur um leiðina:

Fjallvegahlaupið um Hjálpleysu hefst við bæinn Áreyjar í Reyðarfirði. Stefnan er tekin til norðvesturs inn Hjálpleysudal upp með Hjálpleysuá (áður Afréttará) að sunnanverðu, með ána á hægri hönd og Áreyjatind (971 m) til vinstri. Eftir u.þ.b. 5,5 km hlaup er hæsta punkti leiðarinnar náð á Hjálpleysuvarpi. Þar rís Botnatindur (1.146 m) á vinstri hönd og Kistufell (1.164 til hægri). Af Hjálpleysuvarpi er farið niður brattar skriður í Lambavallaþröng niður í Hjálpleysuna sjálfa, sem er langur og þröngur dalur, eða nánast dalskora. Þar í gilbotninum rennur Lambavallaá og liggur leiðin hægra megin (norðaustan) við hana. Neðar í dalnum má sjá ummerki eftir gríðarmikla skriðu sem féll þarna í nóvember 2003.

Þegar u.þ.b. 7 km eru að baki frá Hjálpleysuvarpi (um 12,5 km alls) er komið að Hjálpleysuvatni, sem er í raun leifar af uppistöðulóni sem myndaðist á sínum tíma þegar mikið framhlaup, svonefndir Jarðfallshólar, stíflaði ána á sínum tíma. Vatnið er lítið og minnkar reyndar jafnt og þétt vegna mikils framburðar og hugsanlega einnig vegna þess að Gilsá, sem úr því rennur, grefur sig smám saman dýpra í Jarðfallshólana.

Haldið er áfram meðfram vatninu hægra megin (að austanverðu). Þar upp af rís fjallið Höttur (1.106 m), sem sumir telja að hafi upphaflega heitið Hátúnahöttur. Höttur og Hjálpleysa koma bæði fyrir í vísu sem Páll Ólafsson sendi vini sínum einhvern tímann í ljóðabréfi. Þessa vísu lærði ég í æsku, án þess að skilja allt innihaldið eða þekkja örnefnin. Hér er hún skrifuð eftir minni:

Ég skal vera vinur þinn
vélafár og tryggur
þar til herra Hötturinn
Hjálpleysuna liggur.

Frá Hjálpleysuvatni er hlaupið áfram niður með Gilsá um þröngar götur á svæði sem nefnist Þröng. Þar fyrir neðan tekur Hjálpleysa enda og við tekur flatara og viðáttumeira land. Þá er varla meira en 2,5 km eftir niður á aðalveginn inn Skriðdal, þar sem hlaupið endar nokkru norðan við brúna yfir Gilsá, nokkurn veginn beint á móts við Grímsárvirkjun. Á síðasta kílómetranum er farið framhjá fornbýlinu Hátúnum.Skammt frá suðausturhorni Hjálpleysuvatns er Valtýshellir við Ytri-Glymjandaá. Þar á Valtýr, bóndi á Eyjólfsstöðum eða Höfða á Völlum, að hafa hafst við eftir að hann var sakaður um morðið á sendimanni sýslumanns, Símoni að nafni. Morðið var framið niðri á Völlum, nánar tiltekið sunnan við bæinn Ketilsstaði. Símon var með lífsmarki þegar hann fannst og náði að nefna „Valtý á grænni treyju“ áður en hann gaf upp öndina. Valtýr var sakfellur á grundvelli þessara andlátsorða og dæmdur til dauða á Egilsstaðaþingi. Aftöku Valtýs fylgdu mikil harðindi á Austurlandi, svonefndur Valtýsvetur, sem stóð í þrjú ár, þ.e.a.s. allt þar til annar Valtýr gaf sig fram og var líflátinn fyrir morðið. Margt þykir því benda til að réttvísin hafi farið Valtýavillt þegar bóndinn á Eyjólfsstöðum var dæmdur. Heimildum ber að vísu ekki alveg saman um þessa atburðarás eða tímasetningu hennar. Snorri Helgason, tónlistarmaður, er einn þeirra sem gert hefur sögu Valtýs á grænni treyju að yrkisefni, nánar tiltekið á plötunni Margt býr í þokunni, sem kom út árið 2017.

Utan við hellismunna Valtýshellis er líparitmelur og þar á að vera gestabók í þar til gerðum hólki.

Leiðin um Hjálpleysu var fjárrekstrarleið um tíma og oft farin að sumarlagi. Hjálpleysa var þó ekki ein af aðalleiðunum milli Héraðs og fjarða, enda leiðin víða brött og þröng, ekki vel fær á hestum og snjóflóðahætta í bröttum hlíðum beggja vegna. Líklegt má telja að Þórudalsheiði, sem liggur á milli sömu byggðarlaga nokkru sunnar, hafi frekar verið valin til ferða þarna á milli, enda leiðin þar yfir ekki nærri eins aðþrengd. Fjárskaði varð í rekstri yfir Hjálpleysu skömmu fyrir 1950 þegar fjárhópur á leið til slátrunar á Reyðarfirði rann niður fannir austur af Hjálpleysuvarpi.

Ferðasagan:  

Verður skráð að hlaupi loknu

Nesti og annar búnaður:

Verður skráð að hlaupi loknu

Lokaorð:

Verða skráð að hlaupi loknu

Helstu heimildir:

  • Ferðafélag Fljótsdalshéraðs (2004): Útivist á Fljótsdalshéraði. Gönguleiðir á Austurlandi VI. Gönguleiðakort. Ferðafélag Fljótsdalshéraðs.
  • Hjörleifur Guttormsson (2008): Úthérað ásamt Borgarfirði eystra, Víkum og Loðmundarfirði. Árbók Ferðafélags Íslands. Ferðafélag Íslands, Reykjavík.