Fagranesskarð

Staðsetning: frá Hlíð í Þistilfirði að Fagranesi við Bakkaflóa
Hnattstaða: 
Upphaf:          0,00 km ( 30 m), N66°15,34' - V15°05,98'
Brún (NV):       1,89 km (196 m), N66°14,79' - V15°04,09'
Brún (SA):       2,46 km (212 m), N66°14,61' - V15°03,58'
Varp (slóði):    6,96 km (222 m), N66°13,47' - V14°59,01'
Fjallshali:     10,13 km ( 33 m), N66°13,34' - V14°56,65'
Lok:            13,18 km (  5 m), N66°12,22' - V14°55,90'
Hæð y. sjó: 30 m við upphaf, 228 m hæst, 30 m við lok
Samanlögð hækkun: 309 m
Vegalengd: 13,18 km
Tími: 2:30:10 klst.
Meðalhraði: 5,27 km/klst (11:24 mín/km)
Dags.: Miðvikudagur 5. ágúst 2026 kl. 14:04
Hlaupafélagar: 
Elfa Benediktsdóttir
Elva Sóldís Ragnarsdóttir
Úlfhildur Ída Helgadóttir

Fróðleikur um leiðina:

Hlaupið hefst við bæinn Hlíð á Langanesi, u.þ.b. 15 km utan við Þórshöfn. Hlíð var lengi ysti bærinn á Langanesi með fasta búsetu en eigendur nota bæjarhúsin núorðið einungis til orlofsdvalar. Talsvert æðarvarp er í hólmum úti á vötnum neðan við bæinn og sömuleiðis er þar allgóð veiði, a.m.k. í Hlíðarvatni. Í Hlíð bjó síðast skáldbóndinn Páll Jónasson (1947-2026), en hann var fæddur þar og uppalinn. Páll gaf út a.m.k. fjórar vísnabækur með limrum og gátum, þá síðustu (140 vísnagátur) árið 2020. Þar kemur fram á bókarkápu að Páll hafi verið kúabóndi í Hlíð í 20 ár, en búi nú „aðallega við æðarkollur og orð“.

Leiðin liggur beint yfir túnið fyrir ofan bæinn í Hlíð og í gegnum hlið á túngirðingunni. Áfram er svo haldið til austsuðausturs beint upp hlíðina fyrir ofan bæinn og upp í brúnina með Dagmálafjall á vinstri hönd og Nónfjall lengra til vinstri. Þegar Dagmálafjall er að baki liggur leiðin yfir dálitla lægð og þar opnast útsýni til vinstri norður á Eiðisvatn og eiðið þar fyrir utan. Fljótlega hækkar landið lítið eitt að nýju og þar er enn haldið sömu stefnu og fjárgötum fylgt þar sem þær eru greinilegar. Líklega er best að halda sig neðst í brekkunum utan í Bjarnarfjalli þrátt fyrir svolítinn hliðarhalla, því að þar fyrir neðan (til vinstri) er votlendi sem er bæði blautt og seinfarið.

Eftir rúmlega 6 km ferðalag er komið í svonefnt Varp, sem er í rauninni skarð á milli fjallsins Nausta til vinstri (382 m) og Kistufjalls til hægri (463 m). Þar er einfaldast að koma sér sem fyrst inn á torfæran vegarslóða sem liggur frá Eiðisvatni upp í Varpið og áfram alla leið að Fagranesi. Frá Varpi liggur leiðin niður Bröttubrekku og áfram um Brekkuflóa. Eftir það þarf að krækja norður fyrir enda Bæjarfjalls, eða Fagranesfjalls eins og það var kallað af öðrum en heimamönnum. Fjallsendinn nefnist Fjallshali og þar er tekin kröpp hægri beygja og síðasti spölurinn hlaupinn suður með fjallinu. Við svonefnt Leiti sést fyrst til bæjar, en frá fjallsendanum eru um 2,5 km að eyðibýlinu Fagranesi, þar sem hlaupið endar. Þessi síðasti spölur er mun fljótfarnari en aðrir hlutar leiðarinnar, þar sem vegarslóðinn liggur þarna að mestu á sléttum og hörðum sjávarbakka.

Fagranes var einn af fyrstu bæjunum á Langanesi sem fóru í eyði, en þar hefur ekki verið búið síðan 1939. Þar var þó tvíbýli á sínum tíma, enda þótti jörðin hentug fyrir sauðfjárbúskap. Stundum bjuggu meira að segja tvær fjölskyldur á hvorum bæ – og samtals voru þar 25-30 manns til heimilis á fyrsta fjórðungi 20. aldar. Bæirnir voru hins vegar frekar einangraðir, samgöngur erfiðar og ágangur sjávar mikill. Í sóknarlýsingu frá 1840 kemur m.a. fram „að rétt verði teymdur laus hestur milli bæjar og sjávar“, (HG, bls. 175) og sjálfsagt hefur brotnað talsvert úr sjávarbakkanum síðan þá.

Í túninu á Fagranesi sjást tvennar tóftir, Efribær og Neðribær. Norðan við neðri bæinn er Huldusteinn, þar sem huldufólk er væntanlega enn á ferli, lítið truflað af erli nútímans. Staðsetning tóftanna er reyndar dálítið mikilvæg, því að framundan bæjunum var hákarlamið þar sem bæina bar saman. Niðurundir sjávarbakkanum neðan við bæina er 3-4 álna há þúfa, Krákuþúfa, þar sem ónefnd húsfreyja frá Fagranesi er sögð hvíla.

Ferðasagan:  

Ferðasögun má að miklu leyti lesa úr myndum og myndatextum í þar til gerðu myndasafni á Facebooksíðu Fjallvegahlaupaverkefnisins.

Lokaorð:

Fjallvegahlaupaleiðin um Fagranesskarð er ekki sérlega tilkomumikil en því fylgir alltaf sérstök tilfinning að koma á afskekkt eyðibýli þar sem saga genginna kynslóða liggur hljóð og að mestu óskrifuð. Leiðin er þokkalega auðrötuð í björtu, en í þoku hlýtur að vera villuhætta á fyrri hluta hennar. Seinni hlutinn fylgir hins vegar greinilegum vegarslóða. Leiðin er frekar stutt og hækkunin lítil en undirlagið er erfitt framanaf. Ekki þarf mikið ímyndunarafl til að álykta að lífsbaráttan í Fagranesi hafi verið erfið á köflum.

Helstu heimildir:

Þakkir:  

Ragnar Lárusson og Úlfhildur Ída Helgadóttir fyrir undirbúning, móttökur og flutninga