Gyltuskarð

Staðsetning: Frá Þúfnavöllum í Víðidal (í Staðarfjöllum) að Staðarrétt við Reynistað í Skagafirði.
Hnattstaða: 
Upphaf:                   0,00 km, N65°38,32' - V19°49,54'
Gyltuskarð (vestur):      3,10 km, N65°39,73' - V19°48,50'
Lok:                     18,00 km, N65°39,39' - V19°35,28'
Hæð y. sjó: U.þ.b. 350 m við upphaf, um 450 m hæst, um 40 m við lok
Samanlögð hækkun: Verður skráð að hlaupi loknu  
Vegalengd: Um 18 km
Tími: Verður skráður að hlaupi loknu
Meðalhraði: Verður skráður að hlaupi loknu
Dags.: Þriðjudaginn 16. ágúst 2022 kl. 13:00, eða að loknu hlaupi yfir Strjúgsskarð og Litla-Vatnsskarð
Hlaupafélagar: Vonandi sem flestir

Fróðleikur um leiðina:

Gyltuskarð var fyrr á árum tiltölulega fjölfarin leið á milli byggðarinnar í Skagafirði og byggðarinnar sem þá var í Víðidal í Staðarfjöllum, eins og sá dalur er yfirleitt kallaður. Reyndar er Víðidalur ekki beinlínis í Staðarfjöllum, heldur á bak við þau, séð frá Skagafirði. Nú liggur torfarinn jeppaslóði eða smalavegur alla leiðina í gegnum skarðið, en að öllum líkindum var upphaflega leiðin á sama stað. Það var ekki fyrr en með nútíma vegagerð sem ekki lá lengur beinast við að leggja vegi þar sem auðveldast er að fara um landið.

Fjallvegahlaupið um Gyltuskarð hefst við fornbýlið Þúfnavelli í Víðidal. Þar sjást engin augljós ummerki um búsetu, en þar stendur nú skáli Ferðafélags Skagafjarðar. Fyrstu þrjá kílómetrana eða svo er hlaupið sem leið liggur niður Víðidal að austanverðu með Víðidalsá á vinstri hönd, en á Hrossastöllum er sveigt til hægri (til austurs) upp í skarðið. Þaðan blasir við bæjarstæðið að Helgastöðum, aðeins utar í dalnum, en þar er talið að einhvern tímann hafi staðið kirkja eða bænhús. Þar er jafnvel gamall grafreitur, þó að það hafi líklega ekki verið endanlega staðfest. Þúfnavellir og Helgastaðir eru tveir af fjórum bæjum sem vitað er með vissu að búið hafi verið á í Víðidal, en líklega voru fleiri fjallakot þar fyrr á öldum. Lengst var búið á Gvendarstöðum, yst í dalnum, en þar lagðist byggð af árið 1898. Þangað liggur leiðin ekki í þessu hlaupi. Víðidalur lítur reyndar út fyrir að vera nokkuð búsældarlegur á sumrin, en veturnir hafa eflaust verið erfiðir

Á leiðinni upp í skarðið er fjallaklasinn Háheiði á hægri hönd og þar er fjallið Gylta (750 m) næst. Áfram er svo haldið eftir hlykkjóttum slóða í skarðinu, þar sem sums staðar er þrætt inn og út úr þvergiljum.

Eftir u.þ.b. 8 km er hlaupið yfir Miðdalsá á móts við Staðarsel sem stóð norðanvert (vinstra megin) í skarðinu. Þar var haft í seli frá Reynistað, sennilega bæði með kindur og nautgripi. Síðustu tvö árin mun hafa verið föst búseta í selinu, en það lagðist endanlega af um 1870. Á þessum slóðum eru reyndar til heimildir um allmörg sel, sem sumum mótar enn fyrir. Líklega hafa fæst þeirra nokkurn tímann verið með fasta búsetu.

Við Miðdalsá er hið eiginlega Gyltuskarð að baki og leiðin sveigir til suðurs (til hægri) áleiðis inn í Miðdal – og síðan yfir Seltungu á milli Miðdals og Fremri-Ranghala. Komið er niður í Ranghala á móts við rústir Bjálfasels. Þangað eru u.þ.b. 11,5 km frá Þúfnavöllum. Þarna rennur Ranghalaá eftir dalbotninum, á móti hlaupastefnunni. Hún sameinast Víðidalsá miklu norðar og að endingu skilar vatnið sér til sjávar sem hluti af Gönguskarðsá, rétt við Steinullarverksmiðjuna á Sauðárkróki.

Rétt fyrir ofan Bjálfasel kemur Þjófagil neðan úr Staðaröxl vinstra megin við hlaupaleiðina. Samkvæmt Skarðsárannál voru 18 þjófar fangaðir þar árið 1453, en þeir höfðu „rænt konum og píkum, týgjum og vopnum og öðru fé“ (PS, bls. 99) og borið í helli í gilinu. Þjófarnir náðust, og hafa sennilega fengið flýtimeðferð í dómskerfinu. Þremur nóttum eftir handtökuna var alla vega búið að hengja þá alla nema einn, enda höfðu þeir þá verið fundnir sekir um skipulagða glæpastarfsemi. Sá eini sem slapp við hengingu var unglingur sem sannað þótti að hefði verið neyddur til að taka þátt í glæpunum. Sumir efast um sannleiksgildi þessarar frásagnar og benda á að talan 18 komi grunsamlega oft fyrir í þjóðsögum.

Þegar Þjófagil er að baki hefst fljótlega lækkun í átt til Skagafjarðar, þar sem farið er í sneiðingum niður Staðarfjöllin, nyrst á Kerlingarhálsi. Hlaupið endar svo á Sauðárkróksvegi nálægt Reynistað, nánar tiltekið við Staðarrétt, u.þ.b. 10 km innan við Sauðárkrók.

Ferðasagan:  

Verður skráð að hlaupi loknu.

Lokaorð:

Verða skráð að hlaupi loknu.

Helstu heimildir:

  • Ferðafélag Skagafjarðar (2001): Gönguleiðir í Austur-Húnavatnssýslu og Skagafirði. Frá Skagafirði til Vatnsdals. Gönguleiðir á Norðurlandi vestra II. Gönguleiðakort. Hringur – Atvinnuþróunarfélag Skagafjarðar og Ferða- og  markaðsmiðstöð Austur-Húnavatnssýslu.
  • Páll Sigurðsson (2012): Skagafjörður vestan Vatna. Frá Skagatá að Jökli. Árbók Ferðafélags Íslands, Reykjavík.