Sandaskörð

Staðsetning: Frá Hólalandi í Borgarfirði að Ánastöðum í Hjaltastaðaþinghá
Hnattstaða:
Upphaf:                      0,00 km ( 47 m), N65°28,18' - V13°51,65'
Miðá:                        4,80 km (329 m), N65°28,27' - V13°56,34'
Stígamót v. Eiríksdalsvarp:  6,70 km (457 m), N65°28,39' - V13°58,31'
Sandaskörð:                  9,40 km (594 m), N65°28,49' - V14°01,12'
Bjargslandsá:               16,70 km (249 m), N65°28,26' - V14°07,64'
Lok:                        22,55 km ( 57 m), N65°27,86' - V14°14,14'
Hæð y. sjó: 47 m við upphaf, 597 m hæst, 57 m við lok
Samanlögð hækkun: 746 m
Vegalengd: 22,55 km
Tími: 4:38:04 klst.
Meðalhraði: 4,87 km/klst (12:20 mín/km)
Dags.: Sunnudag 13. júlí 2025, kl. 13:33
Hlaupafélagar: 
Hilmar Hilmarsson
Salome Hallfreðsdóttir

Fróðleikur um leiðina:

Um Sandaskörð lá fyrr á árum alfaraleið frá Borgarfirði eystri upp á Hérað. Gjarnan er talað um þessa leið sem „hina gömlu kaupstaðarleið Borgfirðinga“, enda fóru Borgfirðingar m.a. þarna yfir áleiðis í kaupstaðina við Reyðarfjörð og Seyðisfjörð. Eins þurfti stundum að skreppa þarna yfir til að sækja lækni og lyf, en á árunum 1926-1941 sat læknir fyrir Úthérað og Borgarfjörð á Hjaltastað. Oftast var hægt að fara þessar ferðir á hestum, en á veturna var því ekki alltaf við komið og þá þurfti að treysta á tvo jafnfljóta. Leiðin var „talin sex tíma ganga í góðu gengi staða á milli“, (A.B.B, bls. 402). Til er frásögn af slíkri ferð þar sem læknir og fylgdarmaður kváðust á til að stytta tímann og létta gönguna.

Fjallvegahlaupið yfir Sandaskörð hefst við bæinn Hólaland í Borgarfirði. Reyndar er skarðið bara eitt þótt fleirtölumyndin sé notuð. Frá Hólalandi er hlaupið eftir línuvegi upp aflíðandi brekkur inn eftir Hólalandsdal, nánast beint í vestur. Þetta er sami upphafskaflinn og hlaupinn var í tveimur fyrstu Dyrfjallahlaupunum (2017 og 2018), en eftir það var leiðinni breytt af náttúruverndar- og öryggisástæðum.

Eftir u.þ.b. 3 km er hlaupið suðuryfir Selá og svo áfram upp Mannamela. Tæpum 2 km seinna (eftir 4,8 km) liggur leiðin suðuryfir Miðá. Eftir u.þ.b. 6,7 km kæmi til greina að taka krappa hægribeygju við Grjótfjall og stefna upp í Eiríksdalsvarp eins og gert var í Dyrfjallahlaupunum, en leiðin upp í Sandaskörð heldur áfram til vesturs. Þarna er hæðin komin í u.þ.b. 450 m yfir sjó og allan tímann hefur hækkunin verið nokkuð jöfn. Nokkru síðar (eftir u.þ.b. 7,2 km) er hlaupið yfir Innstuá og svo áfram upp og vestur með henni að sunnanverðu. Þar er Biskupsbrekka framundan og stutt upp í sjálf skörðin þar sem leiðin fer hæst í um 600 m hæð. Þangað eru um 9,4 km frá Hólalandi. Skörðin liggja á milli Beinageitarfjalls (1.110 m) að sunnanverðu (til vinstri) og Grjótfjalls (852 m) að norðanverðu (til hægri).

Ýmsir hafa velt því fyrir sér hvernig örnefnið Beinageitarfjall sé tilkomið. Sumir segja að það sé dregið af skafli sem situr löngum vestanvert í fjallinu og líkist geit að lögun. Aðrir segja að nafnið tengist búskaparárum Margrétar ríku á Eiðum sem hafi haldið geitur í seli í Hraundal sunnan og vestan við fjallið. Þær á að hafa fennt á Beinahjalla og beinin sést þar lengi síðan. Enn aðrir segja að nafnið sé upphaflega úr gelísku.

Leiðin frá Hólalandi upp í Sandaskörð er auðrötuð, enda liggur línuvegur alla leið þangað frá Hólalandi. Þessum vegi hefur verið haldið við að einhverju marki, enda er eitthvað um að fólk leggi leið sína þarna inneftir. Leiðin er hins vegar harðsótt á vetrum enda veður óblíð þarna uppi. Til eru ýmsar sagnir af hrakningum á þessum slóðum og sumir þeirra sem lögðu á skörðin komust aldrei á leiðarenda. Ein þeirra var Áslaug Þorkelsdóttir frá Gilsárhjáleigu (nú Grund) í Borgarfirði sem slóst í för með Þórði Þórðarsyni fóstursyni sínum og fósturbróður seint í janúar 1884 á leið í heimsókn til skyldmenna í Hjaltastaðaþinghá. Áslaug var illa búin og ekki eins vön svaðilförum og Þórður, sem var „dugnaðarmaður og annálaður göngugarpur, svo að hann átti fáa sína líka á því sviði“, (PH, bls. 122). Áslaugu var ráðlagt að fara hvergi en hún hafði þau ráð að engu „enda var hún talið ókvalráð og nokkuð einþykk“, (PH, bls. 122). Áslaugu og Þórð bar af leið í aftakaveðri í skörðunum, hún varð úti á Eiríksdal en hann komst við illan leik til byggða að Sandbrekku. Þess má geta að umræddur Þórður var fæddur á Sævarenda í Loðmundarfirði árið 1859 og var albróðir og alnafni langafa Bjarkar Jóhannsdóttur, eiginkonu þess sem þetta ritar.

Úr Sandaskörðum liggur svonefndur Sandaskarðsvegur (öðru nafni Sandaskarðsgötur) áleiðis niður í Sandadal. Í fornleifaskráningu fyrir Hjaltastaðaþinghá er Sandaskarðsgötum lýst sem djúpum hestagötum, sem segir sína sögu um hversu mikilvæg þessi samgönguleið var fyrr á árum. Þarna er fyrst stefnt í vestnorðvestur niður dalinn, en þegar mesti hallinn er að baki (eftir rúma 13 km) er sveigt til vinstri (til suðvesturs og síðan suðurs) og veginum, sem ekki er lengur ýkja greinilegur, fylgt drjúgan spöl suður með fjöllunum áður en beygt er til hægri og stefnan tekin vestur yfir graslendið sem þarna er og áfram yfir Bjargslandsá. Áin er vatnsmikil og getur verið vandasöm yfirferðar. Vaðið er ekki greinilegt, en spölkorn neðan við það fellur áin í fossi niður í gil. Áfram er svo haldið yfir graslendi, holt og móa um Kóreksstaðaland, yfir Ánastaðaháls og eftir greinilegum slóða að eyðibýlinu Ánastöðum, þar sem hlaupið endar.

Húsið á Ánastöðum mun upphaflega hafa verið byggt sem torfhús, en seinna (líklega 1937) voru veggir endurnýjaðir og klæddir með járni. Þarna hefur ekki verið búið um nokkurt skeið, en jeppafær slóði liggur þangað neðan frá Hjaltastað, um 5 km leið.

Ferðasagan:  

Ferðasöguna má að mestu leyti lesa úr myndum og myndatextum í þar til gerðu myndasafni á Facebooksíðu Fjallvegahlaupaverkefnisins.

Lokaorð:

Náttúrufegurðin sem blasir við á leið um Sandaskörð Borgarfjarðarmegin á fáa sína líka í góðu veðri. Leiðin upp úr Borgarfirði er auðrötuð, en slóðin niður að vestanverðu er ógreinileg á löngum kafla, enda ekki fjölfarin nú til dags. Leiðin liggur yfir Bjargslandsá, sem er býsna mikið vatnsfall. Leiðin er drjúglöng og seinfarin að vestanverðu þótt engin séu klungrin.

Helstu heimildir:

  • Andrés B. Björnsson (1968): Jón almáttugi og fleira gott fólk á Austurlandi. Tíminn – Sunnudagsblað, 17. tbl. 26. maí 1968. Bls. 401-406. https://timarit.is/page/3557239?iabr=on#page/n15/mode/2up.
  • Ármann Halldórsson (ritstj.) (1975): Sveitir og jarðir í Múlaþingi. II. bindi. Búnaðarsamband Austurlands.
  • Birna Gunnarsdóttir, Guðný Zoéga, Mjöll Snæsdóttir, Orri Vésteinsson og Sædís Gunnarsdóttir (1998): Fornleifaskráning í Hjaltastaðaþinghá II, Fornleifastofnun Íslands, FS0S0-96032. https://skraning.minjastofnun.is/Verkefni_2477.pdf.
  • Helgi M. Arngrímsson o.fl. (2007): Víknaslóðir. Gönguleiðir á Austurlandi 1. Gönguleiðakort. Ferðamálahópurinn Borgarfirði eystri.
  • Hjörleifur Guttormsson (2008): Úthérað ásamt Borgarfirði eystra, Víkum og Loðmundarfirði. Árbók Ferðafélags Íslands. Ferðafélag Íslands, Reykjavík.
  • Pálmi Hannesson (2017): Feigðarför Áslaugar. Í Hrakningar á heiðavegum. Veröld, Reykjavík. Bls. 121-125.

Þakkir:

  • Gunnhildur Garðarsdóttir fyrir flutninga
  • Karl Sveinsson (Kalli Sveins) fyrir góð ráð