Skötufjarðarheiði

Staðsetning: Frá Kálfavík í Skötufirði að Heydal í Mjóafirði
Áfangar og hnattstaða: 
Upphaf:                 0,00 km ( 61 m), N65°54,60' - V22°49,31'
Ofan við Grafarskarð:   1,04 km (297 m), N65°54,26' - V22°48,84'
Upp af Hvalskurðará:    2,54 km (420 m), N65°53,69' - V22°47,64'
Upp af Sóleyjardölum:   6,06 km (564 m), N65°51,98' - V22°46,85'
Ofan við Manngilstungu: 7,16 km (555 m), N65°51,52' - V22°46,15'
Manngil:                9,51 km (378 m), N65°50,53' - V22°44,66'
Lok:                   13,79 km ( 80 m), N65°50,10' - V22°43,69'
Hæð y. sjó: 61 m við upphaf, 579 m hæst, 80 m við lok
Samanlögð hækkun: 586 m
Vegalengd: 13,79 km 
Tími: 3:08:39 klst. 
Meðalhraði: 4,39 km/klst (13:41 mín/km)
Dags.: Mánudagur 15. ágúst 2023, kl. 10:09 
Hlaupafélagar: 
Birkir Þór Stefánsson

Fróðleikur um leiðina:

Skötufjarðarheiði var oft farin fyrr á árum til að stytta leiðina milli Skötufjarðar og Mjóafjarðar. Heiðin er brött beggja vegna og leiðin grýtt og hörð undir fæti. Engu að síður getur þetta verið ákjósanlegasta leiðin milli þessara tveggja fjarða, sérstaklega fyrir fótgangandi umferð, því að annars þarf að krækja út fyrir Ögurnes. Hlaupaleiðin sem hér um ræðir er ekki nema tæpir 14 km, en bílvegurinn út fyrir Ögurnes um 49 km á milli endapunkta hlaupsins.

Þegar maður maður horfir upp snarbratta hlíðina af veginum rétt innan við Kálfavík í Skötufirði, nánar tiltekið frá upphafspunktinum sem hnitin hér að framan vísa til, er erfitt að ímynda sér að þar sé fært upp fyrir göngufólk, hvað þá fyrir kýr. Engu síður er haft fyrir satt að þegar búskap var hætt í Kálfavík hafi bóndinn í Heydal keypt þaðan tvær kýr og leitt þær upp frá bænum og sem leið liggur yfir í Heydal. Leiðin hlýtur því að vera fær sæmilega frísku fólki. Í Árbók Ferðafélags Íslands er hlíðinni þó lýst svo að þar séu „viðsjárverð klettabelti inn og út með öllum firði“ og „ekki mælt með að gengið sé í þessum hlíðum nema eftir áreiðanlegustu göngukortum eða í fylgd staðkunnugra“. (ÓKÞ, bls. 154-155).

Besta leiðin upp frá Kálfavík hefst á þjóðveginum nokkur hundruð metrum fyrir innan bæinn, nokkurn veginn beint fyrir ofan húsið á Höfðaeyri. Reyndar er ekki auðvelt að fylgja þessari leiðsögn. Kanturinn neðan við veginn er nefnilega svo brattur að húsið sést ekki frá veginum.

Þegar komið er upp á hjallann skammt ofan við veginn kemur Grafarskarð í ljós í brúninni fyrir ofan. Leiðin upp í skarðið er brött, en frekar greiðfarin eftir svolitlum troðningi sem hefur myndast þarna undan fótum manna og dýra, lengst af vinstra megin (norðanvert) í skarðinu. Eftir u.þ.b. 1 km er mesti hallinn að baki og þaðan liggur leiðin upp með efstu drögum Hvalskurðarár. Eftir 1,9 km er komið að vatnslitlum og mosavöxnum fossi efst í ánni í u.þ.b. 340 hæð yfir sjó. Áfram er svo haldið um grýtt holt og lyngmóa og stefnunni haldið allan tímann til suðausturs. Þarna er engin greinileg gata, engar stikur og fáar eða engar vörður. Kennileiti eru auk heldur fá og útsýnið einsleitt.

Eftir u.þ.b. 2,5 km ferðalag með stefnu í suðaustur er komið að tveimur tröllvöxnum steinum sem standa þarna upp úr annars flötu heiðarlandslagi. Þarna er hæðarmælirinn kominn í um 420 metra og tímabært að sveigja örlítið til hægri og halda í suðurátt. Til vinstri eru efstu drög Dumbudals, sem er inndalur úr Laugardal. Reyndar er dalurinn svo grunnur þarna uppfrá að maður tekur varla eftir honum ef maður þekkir ekki til.

Á næstu kílómetrum vísa einhverjar vörður leiðina til suðurs með Grímshól á hægri hönd og Sóleyjardali til vinstri. Grímshóll er hæsti tindurinn á heiðinni (601 m), en reyndar er hóll réttnefni. Heiðin er öll í 550-570 m hæð og Grímshóll lítið frábrugðinn öllu hinu grjótinu sem þarna blasir við á allar hendur. Í Sóleyjardölum eru nokkrar tjarnir, en landið þar líka mjög grýtt og sóleyjarnar vandfundnar. Venjulegasta leiðin liggur eftir brúnum inn af dölunum, en reyndar getur verið góð hugmynd að „fara einn stall niður“ í dalina, því að þar eru undirlagið betra.

Eftir að komið er framhjá Sóleyjardölum fer landið smám saman lækkandi. Þarna eru einhverjar vörður en misáreiðanlegar. En stefnan er alls staðar sú sama, nokkurn veginn beint í suðaustur að Skötufjarðargili. Gilið sést langt að og sömuleiðis Tröllagil sem sker hlíðina hinum megin við Heydal. Ofan við Skötufjarðargil taka grösugar lautir við af tilbreytingarlausu grjóti heiðarinnar. Af kortum má ráða að leiðin niður í Heydal liggi um sneiðinga niður Manngilstungu, með Skötufjarðargil á hægri hönd og Manngil til vinstri. Líklega er þó enn betra að taka strikið niður með Manngili að utanverðu, þ.e.a.s. vinstra megin við gilið. Manngil lætur minna yfir sér en Skötufjarðargil en er engu að síður djúpt og þverhnípt. Leiðin niður með gilinu að utanverðu er greiðfær niður grösugar og kjarrivaxnar brekkur allt þar til komið er niður á grasengi niðri í dalnum. Þar liggur síðar vegarslóði alla leið heim að Heydal, þar sem þetta fjallvegahlaup endar.

Í stað þess að fara um Grafarskarð upp úr Skötufirði er gjarnan farið upp svonefnda Garðalág innan við Borg í botni fjarðarins. Sú leið er hins vegar bæði mjög brött og orðin torfær af hrísi. Leiðin um Grafarskarð er því vafalítið greiðfærari.

Ferðasagan:

Ferðin yfir Skötufjarðarheiði var ákveðin með stuttum fyrirvara í miðri viku, að einhverju leyti með hliðsjón af veðurspá. Veðrið lék enda við okkur á leiðinni og engin vandamál komu upp. Í því sambandi skiptu miklu máli einkar góðum leiðbeiningar sem ég hafði fengið í símtali við Barða Ingibjartsson í Súðavík daginn fyrir hlaup. Hann hefur margoft farið um heiðina þvera og endilanga, bæði sem smali og sem fararstjóri gönguhópa. Án leiðsagnar hans hefði þetta fjallvegahlaup verið miklu fátæklegra en það varð í reynd – og óvissan meiri.

Ferðin hófst með því að Sigga Drífa skutlaði okkur vestur í Skötufjörð og í leiðinni skildum við bíl eftir í Ísafirði þar sem ætlunin var að síðara fjallvegahlaupi dagsins myndi ljúka. Að öðru leyti segir ferðasagan sig að mestu leyti sjálf í myndunum hér að neðan.

Við Birkir á veginum rétt innan við Kálfavík í Skötufirði, nánar tiltekið nokkurn veginn beint upp af Höfðaeyri, tilbúnir í ferðalagið yfir Skötufjarðarheiði. (Ljósm. Sigga Drífa).

Þarna byrjuðum við. Stefndum eftir þessum frekar óljósa skorningi á ská inn og upp hlíðina og tókum svo vinstri beygju áleiðis upp í Grafarskarð (sem ekki sést á myndinni). E.t.v. hefðum við átt að byrja svo sem 200 m innar og taka þá strikið beint upp í skarðið. En það er varla neitt auðveldara.

Birkir nýlagður af stað upp hlíðina, 3 mín að baki. Í baksýn sést inn í Skötufjarðarbotn.

Á leið upp í Grafarskarð. Höfðaeyri í baksýn (sést vel að merkja ekki frá veginum) og fjær sést ströndin vestan Skötufjarðar.

Á uppleið, 600 m og 18 mínútur að baki. Þetta er seinfarið. Þarna er Birkir eins og sjá má á slóða sem er greinilegur sums staðar norðanvert í skarðinu.

Slóðin upp í Grafarskarð er frekar brött. En fyrst að bóndinn í Heydal komst þarna upp með tvær kýr hlutum við Birkir að geta þetta.

Birkir kominn langleiðina upp í skarðið.

Svona lítur leiðin út þegar maður kemur upp í brúnina efst í Grafarskarði, ómerkt og lítið um kennileiti. Þá kom sér vel að hafa hringt í Barða Ingibjartsson daginn áður og fengið einstaklega greinargóða leiðarlýsingu. Án þess símtals hefðu vafamálin á leiðinni verið mörg.

Leiðin upp á Skötufjarðarheiði liggur upp með drögum Hvalskurðarár að norðaustanverðu. Þarna var 1,9 km og 48 mín að baki og hæðarmælirinn kominn í 350 m.

Þessir myndarlegu steinar urðu á vegi okkar í 420 m hæð þar sem u.þ.b. 2,5 km voru að baki. Myndin er tekin til norðurs, en frá þessum steinum liggur leiðin yfir heiðina nokkurn veginn beint í suður.

Frekar dæmigerð mynd af Skötufjarðarheiði, tekin efst á heiðinni í u.þ.b. 575 m hæð. Þarna voru 6,5 km og 1:54 klst að baki. Myndin er tekin til austurs og þarna er horft yfir Sóleyjardali, sem eru sem sagt lægðirnar og vötnin þarna tilsýndar. Reyndar er alveg á mörkunum að þetta séu dalir og við sáum ekki heldur neinar sóleyjar. Þarna tókum við á okkur smákrók að ráði Barða, því að leiðin er ekki eins stórgrýtt ef maður fylgir efsta stallinum í Sóleyjardölum í stað þess að steðja beint suður heiðina.

Farið að halla suðuraf, komnir niður í 460 m hæð og grónir móar teknir við af grjótinu. Myndin er tekin til suðurs og í baksýn sést í Tröllagil hinum megin í Heydal. 8,7 km og 2:18 klst að baki.

Í brekkunum ofan við brúnir Heydals. Handan við dalinn sést í Tröllagil.

Horft niður með Manngili. Við hlupum niður í Heydal utan (vinstra megin) við gilið að ráði Barða, í stað þess að fara niður Manngilstungu, sem er innan við gilið (milli þess og Skötufjarðargils). Þetta var líka ágætis leið, ekki beinlínis nein gata, en þægilegar gras- og lyngbrekkur.

Birkir á brún Manngils. Gljúfrið er sums staðar svo bratt að þar „fer maður ekki niður nema einu sinni“, eins og Sævar Skaptason orðaði það einu sinni í fjallvegahlaupi fyrir austan.

Á brún Manngils. Fjær sést í gljúfurbarm Skötufjarðargils og enn fjær inn í Heydalsbotn.

Alveg að verða kominn niður í dalbotninn.

Í Heydal. Skötufjarðargil er mest áberandi í hlíðinni, Manngilstunga þar hægra megin við og síðan Manngil. Leiðin okkar lá niður með því að utanverðu (hérna megin sem sagt).

Á sprettinum niður Heydal. Auðvelt að hlaupa eftir svona vegi.

Hádegisverður í Heydal að hlaupi loknu. Blómkálssúpa varð ofaná í samkeppni við hamborgara, þar sem hún var talin hentugri grunnur fyrir síðara fjallvegahlaup dagsins.

Lokaorð:

Leiðin yfir Skötufjarðarheiði kemur á óvart, kannski aðallega vegna þess hversu erfitt er að ímynda sér að hægt sé að komast upp hlíðina ofan við Kálfavík. Heiðin sjálf er svo sem ekkert augnayndi, nema ef maður hefur gaman af grjóti. Þetta er samt skemmtileg leið á góðum sumardegi og gaman að upplifa umskiptin þegar komið er niður í gróðursældina í Heydal. Enginn ætti að reyna að fara þessa leið án þess að vera búinn að fá góða leiðsögn. Hana er ekki að finna í útgefnum bókum eða á gönguleiðakortum.

Helstu heimildir:

Barði Ingibjartsson (2023): Munnleg heimild.
Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir (2017): Við Djúpið blátt. Ísafjarðardjúp. Árbók Ferðafélags Íslands, 2017.

Þakkir:

Barði Ingibjartsson fyrir ómetanlegan fróðleik og leiðarlýsingu
Sigríður Drífa Þórólfsdóttir fyrir flutninga