Kjaransvíkurskarð

Staðsetning: Frá Hesteyri til Kjaransvíkur
Áfangar og hnattstaða: 
Upphaf:              0,00 km (  5 m), N66°20,17' – V22°52,58'
Stekkeyrarvegur:     0,48 km ( 17 m), N66°20,33' – V22°52,16'
Kjaransvíkurskarð:   9,15 km (455 m), N66°23,19' - V22°44,95'
Lok:                13,71 km (  0 m), N66°24,86' - V22°41,90'
Hæð y. sjó: 5 m við upphaf, 455 m hæst, 0 m við lok
Samanlögð hækkun: 532 m  
Vegalengd: 13,71 km
Tími: 2:46:11 klst.
Meðalhraði: 4,95 km/klst (12:07 mín/km)
Dags.: Miðvikudag 5. júlí 2023, kl. 9:21
Hlaupafélagar: 
Arnór Freyr Ingunnarson
Birkir Þór Stefánsson
Jón Ragnar Ragnarsson
Tómas Orri Ragnarsson

Fróðleikur um leiðina:

Milli Hesteyrar og Kjaransvíkur liggur gömul vörðuð leið eftir þokkalega greinilegri götu. Leiðin var fjölfarin á sínum tíma, enda greiðasta leiðin milli Norðurstranda og þéttbýlisins á Hesteyri, þar sem bæði var kaupmaður, læknir, verslun, skóli og lestrarfélag. Frá Hesteyri bar fólk matvöru og aðrar nauðþurftir yfir fjallvegi til afskekktra og harðbýlla bæja á norðurströndum, t.d. yfir Kjaransvíkurskarð. Í þeim ferðum komu hvorki utanvegahlaupaskór né GPS-úr við sögu.

Til viðbótar allri annarri starfsemi sem einkenndi lífið á Hesteyri þegar best lét var þar um tíma gefið út blaðið Hesteyringur. Jón Friðfinnur Kjærnested, sem ráðinn var til Hesteyrar sem kennari 1884, stóð fyrir þessari útgáfu, enda var hann „maður hins nýja tíma, fulltrúi endurreisnarinnar, sem vildi vekja til framfara og andlegrar grósku“ (ÞB, bls. 176). Eftir að Jón var horfinn til annarra starfa var blaðið enn um sinn gefið út undir nafninu Áhugi.

Fjallvegahlaupið yfir Kjaransvíkurskarð hefst á Hesteyri. Fyrst er hlaupið yfir ána sem rennur niður með Læknishúsinu að innanverðu – og síðan stefnt sem leið liggur inn með Hesteyrarfirði. Eftir tæplega 500 m skokk er komið að krossgötum, þar sem gönguleiðaskilti vísar manni annað hvort veginn til vinstri upp og inn Hesteyrarbrúnir áleiðis til Kjaransvíkur, eða beint áfram inn með sjónum áleiðis að Stekkeyri. Ef síðarnefnda leiðin er valin er fljótlega komið að gömlu hvalveiðistöðinni á Stekkeyri. Þar er svo reyndar hægt að halda áfram inn í fjarðarbotninn og brölta þar upp í Kjaransvíkurskarð. Á vetrum var fólk gjarnan ferjað með báti frá Hesteyri þangað inneftir til að stytta gönguna norðuryfir, en leiðin upp er torfarin og því líklega betra fyrir fjallvegahlaupara að halda sig uppi á brúnunum.

Hvalveiðistöðin á Stekkeyri var byggð 1894 og var hluti af stórsókn norskra hvalveiðimanna á íslensk mið eftir að búið var að ganga svo nærri hvalastofnum við Noreg að þarlend stjórnvöld sáu sitt óvænna og friðuðu hvali árið 1880. Norðanverðir Vestfirðir hentuðu einkar vel til þessara veiða, því að þar söfnuðust hvalir fyrir á vetrum á flótta undan hafís, sérstaklega á harðindaárum eins og á 9. áratug 19. aldar. Um tíma voru átta hvalveiðistöðvar á Vestfjörðum, þar af fimm við Ísafjarðardjúp og í Jökulfjörðum. Hvölum á svæðinu fækkaði líka stórlega á fáeinum árum og um aldamótin 1900 var veiðin orðin aðeins brot af því sem hún var í byrjun. Um það leyti var talsverð umræða komin í gang um nauðsyn þess að friða hvali eins og gert hafði verið í Noregi. Lög sem bundu enda á hvalveiðar Norðmanna við Ísland tóku svo loks gildi haustið 1915. „Þar með lauk þrjátíu og tveggja ára hóflausum hernaði á hvalstofninn hér við land“, eins og Þórleifur Bjarnason orðar það í Hornstrendingabók.

Stöðin á Stekkeyri stóð auð í fimm ár eftir að hvalveiðum lauk, en var síðar breytt í síldarbræðslustöð. Hún var starfrækt 1920-1940, fyrst undir norskri stjórn en síðar íslenskri.

Sem fyrr segir liggur aðalleið fjallvegahlaupara ekki um hlaðið á Stekkeyri, heldur upp til vinstri frá gönguleiðaskiltinu. Brattasta brekkan þar upp á brúnirnar er almennt kölluð Kúsbrekka, en kannski er Kúfsbrekka rétti skrifmátinn. Þegar snjór settist í brekkurnar töluðu Hesteyringar um að „kúfurinn stækkaði“. Frá Hesteyri eru u.þ.b. 1,6 km að brekkurótunum.

Þegar upp er komið er stefnt áfram í norðaustur inn Innri-Hesteyrarbrúnir með Kistufell á vinstri hönd. Þar á að hafa búið óvættur, „nakinn, loðinn sem hestur og sáust kringlótt spor hans í snjó“. Hann var tvífættur og út úr herðablöðum gengu langir vængir, en þar fyrir ofan digur háls með „afskaplega ljótu hesthöfði ofaná“. Hlauparar á þessum slóðum ættu þó ekki að þurfa að óttast óvættinn, því að einhvern tímann á árunum í kringum 1700 tókst einhverjum að stinga hann á hol. Síðan hefur ekkert til hans spurst.

Hlaupaleiðin inn brúnirnar er u.þ.b. 5 km að lengd og býsna flöt, vel vörðuð og auðrötuð. Þar þarf að vaða nokkrar grunnar þverár Hesteyrarfjarðarár, en líklega er oftast hægt að stikla yfir þær þurrum fótum.

Þegar komið er drjúgan spöl inn fyrir botn Hesteyrarfjarðar er farið upp Andbrekkur og skömmu síðar er hæsta punkti leiðarinnar náð í Kjaransvíkurskarði með Geldingafell (598 m) á vinstri hönd og Vatnalautafjöll (618 m) hægra megin. Síðasti spölurinn upp í skarðið er brattur, en úr skarðinu er stórbrotið útsýni til norðurs, þar sem „fjall rís við fjall og skörðin marka farnar leiðir og ófarnar“ (GÁG, bls. 100). Framundan eru Víkur, þ.e.a.s. Kjaransvík, Hlöðuvík og Hælavík (talið frá vinstri), og lengst út til hægri gnæfir Hælavíkurbjarg.

Leiðin niður úr skarðinu er snarbrött, en gatan áfram greinileg. Leiðin liggur niður Vatnalautir og Vatnadal með Álfsfell (584 m) á hægri hönd, niður að Grásteini á bakka Kjaransvíkurár og loks niður undir fjöruborðið þar sem hlaupið endar. Síðustu kílómetrarnir eru fljótfarnir eftir þægilegum stíg í grónu landi.

Kjaransvík er vestust af víkunum þremur sem almennt eru einfaldlega kallaðar Víkur. Kjaransvíkurbærinn stóð vestast í víkurbotninum. Austan við ána er svo Álfsfell sem skilur að Kjaransvík og Hlöðuvík, sem virðist reyndar vera ein og sama víkin þegar horft er á landakort. Bærinn í Hlöðuvík stóð um aldir austan við Álfsfell, en fluttist síðar að Búðum sem standa spölkorn út með víkinni að austanverðu. Þar er nú slysavarnarskýli. Utan við Búðir er Ófærubjarg og þar fyrir utan stóð Hælavíkurbærinn. Bæjarleiðin þar á milli var erfið yfirferðar, en auðveldast var að fara á „bak við“ Ófærubjarg um svonefnda Skál. Þar er einnig hægt að fara um Atlaskarð til Rekavíkur í Hornvík. Þetta svæði kemur hins vegar ekki við sögu í fjallvegahlaupi sem endar í Kjaransvík.

Snjóþungt er í Kjaransvík en landið var talið sæmilegt til beitar þegar vel áraði. Fólkið sem þarna bjó varð þó að treysta á aðrar fæðutegundir en lambakjötið eitt og sér, einkum sjávarfang og fugl úr Hælavíkurbjargi, með öllum þeim áhættum sem því fylgdu. Saltaður bjargfugl er sennilega heldur ekki holl fæða sé hann borðaður í alla mata. Í ferð sinni um þetta svæði seint á 19. öld hitti Þorvaldur Thoroddsen bóndann á nágrannabænum Hlöðuvík, sem sagðist svo frá að sínu fólki hefði heilsast sýnu betur en fólkinu í Kjaransvík, enda var grasatekja í Hlöðuvík „bjargleg“ og bóndinn nógu fyrirhyggjusamur til að birgja sig upp af skarfakáli og hvönnum sem dugði sem fæðubótarefni allan veturinn.

Kjaransvík fór í eyði árið 1921 þegar síðustu ábúendurnir, hjónin Guðmundur Þorvaldsson og Svanborg Rósinkarsdóttir, fluttu þaðan. Guðmundur var góður vegghleðslumaður og þess sjást enn merki í Kjaransvík ef vel er gáð. Í víkinni liggur gríðarlegt magn af rekaviði, sem nú er að miklu leyti orðinn fúa að bráð.

Ferðasagan:  

Ferðasöguna má að mestu leyti lesa úr þar til gerðu myndasafni á Facebooksíðu Fjallvegahlaupaverkefnisins..

Lokaorð:

Kjaransvíkurskarð hentar prýðisvel til fjallvegahlaupa, undirlagið er fjölbreytt, sums staðar bratt og annars staðar ekki. Víðast hvar er greinilegur slóði og myndarlegar vörður. Vissulega þarf að hafa svolítið fyrir því að komast að Hesteyri, þaðan sem lagt er upp, en verðlaunin felast í því að upplifa svæði sem venjulega er álíka fjarlægt og mannlífið sem einu sinni var.

Helstu heimildir:

  • Guðrún Ása Grímsdóttir (1994): Ystu strandir norðan Djúps. Um Kaldalón, Snæfjallaströnd, Jökulfirði og Strandir. Árbók Ferðafélags Íslands 1994. Ferðafélag Íslands, Reykjavík.
  • Helgi M. Arngrímsson o.fl. (2009): Vestfirðir og Dalir 1. Hornstrandir/Jökulfirðir. Gönguleiðakort. Ferðamálasamtök Vestfjarða.
  • Hornstrandir.is (á.á): Átthagafélag Sléttuhrepps. http://www.hornstrandir.is/atthagafelag_slettuhrepps.
  • Þórleifur Bjarnason (1976): Hornstrendingabók. Land og líf. Bókaútgáfan Örn og Örlygur hf., Reykjavík.