Flateyjardalsheiði

Staðsetning: Frá Þverá í Dalsmynni að Víkurhöfða í Flateyjardal
Áfangar og hnattstaða: 
Upphaf:           0,00 km ( 39 m), N65°51,57' – V17°53,94'
Almannakambur:   10,00 km (212 m), N65°56,28' – V17°52,22'
Heiðarhús:       16,90 km (103 m), N65°59,59' – V17°50,95'
Eyvindará:       26,90 km ( 40 m), N66°04,56' – V17°52,88'
Lok:             34,26 km ( 24 m), N66°08,04' - V17°53,80'
Hæð y. sjó: 39 m við upphaf, 214 m hæst, 24 m við lok
Samanlögð hækkun: 470 m  
Vegalengd: 34,26 km
Tími: 4:58:09 klst.
Meðalhraði: 6,89 km/klst (8:42 mín/km)
Dags.: Mánud. 4. ágúst 2025 kl. 10:18
Hlaupafélagar: 
Birkir Þór Stefánsson
Tómas Orri Ragnarsson

Fróðleikur um leiðina:

Flateyjardalsheiði er tæplega heiði í fyllstu merkingu þess orðs, heldur miklu frekar heiðardalur sem tengir saman Fnjóskadal í suðri og Flateyjardal í norðri. Í reynd mætti halda því fram að Fnjóskadalur, Flateyjardalsheiði og Flateyjardalur renni saman í einn og sama dalinn. Í samræmi við það eru ekki allir sammála um hvar heiðin byrji og endi. Að sögn Valgarðs Egilssonar, sem skrifaði kafla um heiðina í Árbók FÍ 2000, líta heimamenn svo á að heiðin hefjist utan við Krókabæina, en Valgarður var einmitt ættaður frá Austari-Krókum. Hér verður þessu fylgt, sem þýðir að fyrstu 5,5 kílómetrarnir í hlaupinu eru hlaupnir í Fnjóskadal. Sjálf Flateyjardalsheiðin nær yfir næsta 21 km eða þar um bil – og síðan Flateyjardalur, sem er varla meira en 5-7 km að lengd. Alla leið er hlaupið eftir bílvegi, sem er rúmlega jeppfær þegar líður á sumar.

Eftir u.þ.b. 3,5 km hlaup liggur leiðin framhjá eyðibýlinu Þúfu, sem var „lítið býli en gott það sem það var“, eins og Valgarður orðar það. Þar var búið til 1935. Þennan spöl og ögn lengur er er hlaupið upp með Árbugsá, sem fellur í Fnjóská rétt hjá Dalsmynni. Hækkunin á þessum kafla er lítil – og það sama gildir um alla leiðina upp. Frá Fnjóskadalsveginum eru um 10 km upp að vatnaskilum þar sem heiðin er hæst (um 214 m), þannig að meðalhallinn er ekki nema um 2%. Fjöllin til beggja handa eru hins vegar þeim mun brattari og hærri, sem ýtir enn undir þá tilfinningu að þetta sé allt saman dalur frekar en heiði. Fyrsti spölurinn er t.d. hlaupinn undir Þveráröxl, sem nær 814 m hæð. Fjöllin hinum megin (hægra megin, þ.e. austanvert) í dalnum eru enn hærri og hlíðarnar brattari. En dalbotninn er breiður.

Spölkorni utan við Þúfu fellur Krókaá í Árbugsá og er hlaupið upp með henni um sinn. Krókaá er öllu minna vatnsfall en Árbugsá og við hana stóðu fyrrnefndir Krókabæir. Leiðin liggur framhjá Vestari-Krókum, en Austari-Krókar stóðu handan við ána og þar yfir gnæfir fjallið Vigga (1.072 m). Sigga er næsti tindur þar fyrir innan, eitthvað um 1.000 m há. Vestari-Krókar fóru í eyði 1935 rétt eins og Þúfa, en búið var í Austari-Krókum til 1946. Þar með voru allir bæirnir í heiðarsporðinum komnir í eyði.

Sem fyrr segir er gjarnan litið svo á að Flateyjardalsheiði byrji utan við Krókabæina. Þar er landið komið í rúmlega 150 m hæð yfir sjó og ekki ýkja mikil hækkun eftir. Heiðin er afar snjóþung þó að hún sé ekki há en þarna er þó mjög grösugt á sumrin, jafnvel langt upp í hlíðar. Þess vegna var þetta svæði eftirsótt heyskaparland fyrir bændur í lágsveitum.

Frá Krókabæjunum er löng bæjarleið að fyrstu (syðstu) eyðibýlunum á Flateyjardalsheiði. Eftir um 7,5 km hlaup er heiðin búin að ná nokkurn veginn fullri hæð (214 m.y.s.) og þar taka við víðlendir og flatir móar og grundir. Sem fyrr segir eru vatnaskil þó ekki fyrr en u.þ.b. 10 km frá Fnjóskadalsveginum, en vegna þess hversu flöt heiðin er getur verið erfitt að staðsetja vatnaskilin nákvæmlega. Í Landnámu er minnst á örnefnið Ódeilu, sem gæti hafa átt við vatnaskilin, þar sem lækir vita „stundum ekki hvort þeir ætla inn til Eyjafjarðar eða út til Skálfanda“ (VE, bls. 204). Einhvers staðar rétt sunnan við vatnaskilin stóð býlið Bolastaðir.

Enda þótt heiðin sé lág og flöt er útsýni gott frá vatnaskilum til norðurs í átt að Flateyjardal. Rétt norðan við vatnaskilin er komið á Almannakamb, sem skilur að Ekjugil til vinstri handar og Þvergil til hægri. Úr Ekjugili rennur Innri-Höfðagilsá – og bæði eru þessi gil býsna tilkomumikil. Utan við Þvergil stóð bærinn Kambsmýrar, og þar upp af fjallið Kambur (1211 m) og Kambsjökull. Á Kambsmýrum var búið til ársins 1929, en byggð þar var stopul vegna snjóþyngsla. Miklar engjar fylgja Kambsmýrarjörðinni og þar mátti fá allt að 900 hestburði af heyi. Úthey þaðan var talið ígildi töðu.

Leiðin liggur langsum eftir Almannakambi og síðan fram af norðurenda hans áleiðis niður að Dalsá, sem tekur við vatni úr giljunum tveimur sem fyrr voru nefnd og flytur það áfram til norðurs í breiðu, djúpu gljúfri. Áfram er svo haldið með ána á hægri hönd. Eftir u.þ.b. 12,5 km hlaup er farið yfir Ytri-Höfðagilsá á brú og þar fyrir utan tekur Almenningur við. Nokkru utan við gilið ganga tveir miklir klettaranar fram hinum megin við Dalsá og nefnist sá ytri Finnbogakambur. Þar á Finnbogi rammi að hafa varist 15 mönnum á sínum tíma, en saga Finnboga hófst í raun á Flateyjardal. Áfram liggur svo leiðin yfir Eilífsá út að Heiðarhúsum, sem „voru kölluð á miðri Heiði og var þar gestakoma mikil“ (VE, bls. 205). Þarna er landið komið niður í 100 m.y.s., enda þótti Heiðarhúsajörðin „allsæmileg“ þrátt fyrir mikil snjóþyngsli. Þar hefur þó ekki verið búið síðan 1904.

Frá Heiðarhúsum eru um 1,8 km út að eyðibýlinu Ófeigsá, sem stóð á suðurbakka samnefndrar ár. Þar var búseta stopul og bærinn fór í eyði 1875. Handan við Dalsá rennur Ytri-Jökulsá í ána, en hún kemur úr Grímslandsjökli. Nokkru utar, austanvert í heiðardalnum, var býlið Grímsland sem fór endanlega í eyði 1904.

Frá Ófeigsá liggur leiðin um Langmóa að eyðibýlinu Mógili, sem stóð á milli tveggja tilkomumikilla gilja, Innra-Mógils og Ytra-Mógils, sem grafist hafa djúpt í líparitbergið sem þarna er áberandi. Margar aldir eru síðan byggð lagðist af á Mógili. Þar eru búnir u.þ.b. 21,2 km af hlaupinu, þ.e.a.s. rétt um hálft maraþon. Á móts við Innra-Mógil er merkt gönguleið yfir Víknafjöll yfir í Náttfaravíkur.

Utan við Mógilin liggur leiðin um Saurbrýr og hinum megin í dalnum blasir Stóraskriða við, fagurlega gróin með sérstæðu mynstri. Við Saurbrúagil stóð bærinn Saurbrúakot, sem fór í eyði 1673. Þangað eru tæpir 2 km frá Mógili og rúmir 23 km frá upphafsstaðnum. Þá eru ekki eftir nema um 3 km af heiðinni, sem almennt er talin enda við Eyvindará. Þar var nyrsti heiðarbærinn, í byggð til 1872 – og þar með eru öll helstu heiðarbýli upp talin, 8 talsins.

Frá Eyvindará eru ekki nema um 5 km til sjávar eftir veginum – og þar niðri við sjóinn var öll byggðin á Flateyjardal. Valgarður Egilsson orðar það líka þannig að ströndin hafi heitið dalur og dalurinn heiði. Í dalnum (eða á ströndinni sem sagt) voru fimm bæir í byggð á 20. öld. Þegar hlaupið er út dalinn verður fyrst fyrir manni skilti sem vísar á Knarrareyri, sem stóð niðri við sjóinn hinum megin við (austan við Dalsá). Þar eru reisuleg hús í dag, en engin heilsársbúseta frekar en annars staðar á þessu svæði. Vegurinn heim að Knarrareyri er ekki greiðfær, því að hann liggur yfir Dalsá, sem er býsna vatnsmikil þegar þarna er komið sögu – og jökulsá að hluta vegna þveránna sem falla í hana á heiðinni.

Hof er fyrsti bærinn í dalnum sem verður beinlínis á vegi manns eftir að farið er frá Eyvindará, en að Hofi eru tæpir 32 km frá Þverá þar sem ferðalagið hófst. Á Hofi var síðast búið 1937. Bærinn stendur niðri við sjó vestan við Dalsá og þar er nú rekið tjaldstæði á sumrin. Þaðan er hlaupið sem leið liggur eftir veginum norður með ströndinni, eftir löngum fjörukambi meðfram Nausteyrarfjöru alla leið að Víkurhöfða. Á láglendinu vinstra megin við veginn blasa Brettingsstaðir við, en þar var mesta stórbýlið á Flateyjardal – og reyndar kirkjustaður frá 1897 til 1957 eða þar um bil. Þá var kirkjan flutt út í Flatey. Síðustu íbúarnir fluttu úr Flateyjardal 1953, en byggð hélst hins vegar í Flatey til ársins 1967.

Hlaupið endar uppi á Víkurhöfða. Þaðan er gott útsýni yfir Flatey og sömuleiðis til baka yfir Flateyjardal og suður á Flateyjardalsheiði.

Ferðasagan:  

Ferðasöguna má að mestu leyti lesa úr myndum og myndatextum í þar til gerðu myndasafni á Facebooksíðu Fjallvegahlaupaverkefnisins.

Lokaorð:

Hlaupaleiðin um Flateyjardalsheiði liggur eftir tiltölulega greiðfærum sumarvegi alla leið og er því auðrötuð, en fljótt á litið fremur tilbreytingarlítil. En ef maður lærir svolítið heima áður en lagt er af stað er ferðalagið allt ein allsherjar sögusýning, Skiltin sem vísa á eyðibýlin á leiðinni sýna hvenær bæirnir fóru í eyði – og það eitt að sjá ártölin lækka með hverju skilti er sögusýning út af fyrir sig. Fjöli þessara bæja minnir mann líka á þær miklu breytingar sem hafa orðið á högum okkar á tiltölulega skömmum tíma. Svæðið er grösugt og búsældarlegt að sjá á sólríkum sumardegi, en veruleikinn var annar á vetrum þegar allt fennti í kaf og snjóflóð tóku sinn toll. Ég held að maður þurfi að fara um svona svæði annað slagið til að minna sig á hvað kynslóðirnar á undan okkur þurftu að glíma við.

Helstu heimildir:

Þakkir:

  • Alfreð Schiöth fyrir flutning og margs konar fróðleik